Doğum Kontrolü

Doğum Kontrol Yöntemleri

Ailelerin, istedikleri zaman ve istedikleri sayıda çocuk sahibi olmaları aile planlaması anlamına gelir. Yeni kurulan aileler belli bir süre çocuk sahibi olmak istemeyebilir ya da çocukları olan aileler artık başka çocuk düşünmeyebilir. Bazı ailelerde ise iki doğum arasındaki sürenin istenilen şekilde ayarlanabilme ihtiyacı vardır. Ailenin bütün bu konularda bilinçli hareket edebilmesi için aile planlaması bilgisine ihtiyacı vardır. İstenmeyen zamanlarda gebelik oluşması, anneyi başta olmak üzere babayı ve diğer aile üyelerini de mutsuz ve huzursuz edebilir. Bu durumda da ailede ruhsal ve ekonomik problemler yaşanabilir.

Gebelikten korunmak için birçok yöntem bulunur. Kadın eşi ile birlikte bu yöntemlerden hangisini kullanacağına karar vermeli ve doğru olarak kullanmalıdır. Bazı yöntemlerin uygulamasında erkeğinde katılımı gerekir. Gebeliği önleyici yöntemler yumurta ile spermin buluşma aşamalarında gerçekleşir. Her bir aşamada, o aşamadaki fonksiyonları bozarak etkilerini gösterirler. Doğum kontrol yöntemlerini birkaç başlık altında göreceğiz.

Cinsel Perhiz Yöntemleri

Geri çekme (Azil)

Prezervatif

Sperm Öldürücüleri

Doğum Kontrol Hapları

Rahim İçi Araç (RİA, Spiral)

Doğum kontrol İğneleri ve Deri Altı İmplantları

Kadında Tüplerin Bağlanması

Erkeklerde Vazektomi

Acil Doğum Kontrolü

Kendiliğinden olan düşükler

Cinsel Perhiz Yöntemleri:

Cinsel perhiz, gebelik olasılığının yüksek olduğu günlerde cinsel ilişkide bulunmamaktır. Yani belli zamanlarda cinsel beraberlikten kaçınmadır. Başka bir yöntemle desteklenmezse hem başarı oranı düşüktür, hem de perhiz süresi uzundur

Takvim Metodu: Bu metodu uygulayabilmek için adetlerin çok düzenli olması gerekmektedir. Adetin başlamasından itibaren yumurtlama sürecinin sonuna kadar perhiz gereklidir. Yani ayın yarısı perhizle geçecektir. %14-47 arasında başarısızlık ihtimali mevcuttur.

Vücut Isısı Yöntemi: Yumurtlamayla birlikte sabah vücut ısısında çok hafif bir artış olması esasına dayanır. Her gün sabah yataktan kalkmadan vücut ısısının ölçülmesi ve bir grafiğe kaydedilmesi gereklidir. Vücut ısısındaki artıştan 3 gün sonraya kadar perhiz gereklidir.

İdrar Testleri: Vücutta yumurtlama tarihine has özel bir hormon dengesi söz konusudur. Bu yöntemin esası bu hassas noktadaki hormon düzeylerini idrarda tespit edebilme esasına dayanır. Bu testler için hormon tayini yapabilen özel bir alete ihtiyaç vardır. Şu anda piyasada set halinde böyle bir sistem mevcuttur. Ancak bu pahalı bir yöntemdir. Ayrıca her gün düzenli olarak bu testlerin yapılması gerekmektedir. En önemli avantajı perhiz süresini diğer yöntemlere göre oldukça kısaltmasıdır.

Geri çekme (Azil)

Azil dünyada en çok kullanılan doğum kontrol yöntemidir. Ancak boşalmadan önce gelen sıvıda da sperm bulunabildiği için koruma oranı yüksek değildir.Fakat halk arasında sanki tam korunma sağlarmış gibi bilinmekte ve istenmeyen birçok gebelik görülmektedir. Geri çekme, çok nadir olarak cinsel ilişkide bulunan çiftlerde ya da çocuk isteyip istemediklerine karar vermemiş, olursa olur düşüncesinde olan çiftler için uygundur.

Prezervatif(Kondom)

Halk arasında kılıf veya kaput olarak da bilinen prezervatif, cinsel ilişki sırasında penise takılan bir kılıftır. Erkeğin spermlerinin vaginaya girmesini engelleyerek gebeliği önler. Bazı prezervatiflerde sperm öldürücüler bulunduğu için yırtılmalarda bile koruma sağlayabilir. Prezervatif ile ilgili ilk bilgiler M.Ö. 1350 yıllarına dayanmaktadır. Ancak etkin bir doğum kontrol yöntemi olarak çıkması 19. yüzyılda esnek ve sağlam bir madde olan kauçuğun keşfedilmesiyle mümkün olabilmiştir.

Prezervatif, geri çekme yöntemi dışında erkeklerin kullanabileceği tek geri dönüşümlü yöntemdir. Dünyada yaygın olarak kullanılmaktadır.

Geri dönüşümlü olması, erkek ve kadında hiçbir yan etkisinin olmaması, ucuz ve kolay bulunabilir olmasıyla ideal doğum kontrol yöntemine yakındır. Birçok çift bu yöntemi tek doğum kontrol yöntemi olarak onlarca yıl kullandığını ifade etmektedir. Prezervatifin etkin bir doğum kontrol yöntemi olabilmesi için kullanım kurallarına sıkı sıkıya riayet edilmesi gerekmektedir. Bu konuda dikkatsizlik gösterebilecek genç kesimde başarı oranı daha düşük, 30 yaş ve üzerinde daha yüksektir.

Avantajları: Cinsel yolla bulaşan hastalıklardan koruması, kolay temin edilmesi, ucuz ve etkili bir yöntem olması, enfeksiyon riskini azaltarak ilerideki doğurganlığın korunmasına yardımcı olmasıdır.

Dezavantajları: Erkekte duyarlılığı azaltması, zaman zaman cinsel ilişkiyi bölmesi, patlaması, kayması gibi güvensiz durumların bazen fark edilememesi, nadiren de olsa sentetik materyale karşı alerji gelişmesi dezavantajlarıdır. Prezervatiflerin yırtılma olasılığı 161 ilişkide 1’dir. Fitille beraber kullanılması etkinliğini arttırır. Nadiren kauçuğa karşı allerji gelişebilmektedir. Bu durumda kullanılması mümkün değildir.

Sperm Öldürücüler

Spermleri öldüren veya etkisiz hale getiren kimyasal maddelerdir. Köpüren tablet, krem, jel veya köpük şeklinde olabilir. Spermlerin hareket ve döllenme yeteneğini bozan, ortadan kaldıran etkisi vardır. Spermlerin rahim ağzından geçişini engeller.

Avantajları:Sağlıkla ilgili riski yoktur. Kullanımı kolay, kayganlaştırıcı etkisi vardır.

Dezavantajları:Her cinsel ilişkide kullanılmalıdır. Cinsel ilişkiyi olumsuz yönde etkileyebilir. Bazılarında uygulamadan sonra 5-10 dakika beklenmelidir. Etkisi 1 saat kadar sürer, sürekli kullanım için pratik değildir.

Doğum Kontrol Hapları

Doğum kontrol hapları östrojen ve progesteron hormonları içerir. Bu hormonlar yumurtalıkları baskılayarak her ay normalde oluşan yumurta gelişim sürecini ortadan kaldırır ve rahim ağzının spermlere geçirgenliğini azaltır. Bu etkilerle zaten bir yumurta gelişimi ve döllenme olma olasılığı çok nadirdir. Bu çok nadir olay gerçekleşirse de, doğum kontrol hapları rahim ve tüplerin hareketliliğini bozduğu için döllenmiş yumurta rahime geç ulaşır ve tutunabilme özelliğini kaybetmiş olur. Ayrıca hormonlar rahim iç yüzeyini iyice incelttikleri için yumurtanın yerleşebilmesi için uygun ortam kalmamış olur.

Doğum kontrol haplarını sigara içmeyen, 35 yaş altı, hipertansiyon ve diyabeti olmayan, kan yağları normal olan ve en önemlisi daha önceden damar tıkanıklığı geçirmiş olmayan kadınlar rahatlıkla kullanabilir. Sigara içen 35 yaş üzeri kadınlar kullanmamalıdır. Hayatı tehdit eden ciddi damar tıkanıklıklarına sebep olabilir. Ayrıca çok yakın akrabalarında damar tıkanıklığı olanlar da kullanmamalı veya kullanmadan önce bazı tetkiklerden geçerek dikkatli bir şekilde kullanmalıdırlar.

Yan etkileri:Damarda kan pıhtılaşması, yüksek tansiyon, şeker hastalığına eğilim, kan yağlarında değişiklik, bulantı, vücutta sıvı tutulması ve ödem, depresyon, hafif kilo artışı, sivilce, adetlerde azalma veya kesilme, sinirlilik, ara kanama, memelerde hassasiyet, yüzde renk değişikliği gibi yan etkiler görülebilmektedir.

Avantajları:Gebelikten korunmada çok etkin olması, ciddi yan etkilerin görüldüğü kişi sayısının çok düşük olası, bırakınca çoğu kişinin hemen hamile kalabilmesi, rahimde görülen bazı kanser türlerine karşı koruyuculuk sağlaması, adet kanamaları düzensizse düzene sokması, ağrılı adet görenlerde ağrıyı azaltması, ve adet kanamasının zamanının ayarlanması gerektiğinde kolaylıkla yapılabilmesidir. Ayrıca sağlık yönünden de kalp hastalığı, rahim ve yumurtalık kanserinden koruduğu bilinmektedir. Doğru kullanılırsa etkinliği %99’a yakındır.

Dezavantajları:Her gün alınması gerektiği için düzensiz bir yaşamı olanların adapte olması zor olabilir. Eğer gün atlanırsa bir yumurta gelişmeye başlayıp gebelik oluşturabilir.

Rahim İçi Araç (RİA, Spiral)

Rahim içi araç yani halk arasında bilinen ismiyle spiral plastik ve metal karışımından imal edilmiş ve rahim içine yerleştirilen bir alettir. En sık kullanılan şekli bakırlı olandır. Metal yerine hormon içerenleri de vardır. Spiral rahim içine, yani gebelik oluştuğunda döllenmiş yumurtanın yerleşeceği yere takılmaktadır. Spiral bir yabancı cisim olarak rahim iç boşluğunda ve iç zarında bir takım değişikliklere yol açar. Bu değişiklikler sonucunda spermin üst genital yollara ulaşmasını, yumurtanın rahim içine taşınmasını, taşınmışsa da rahim içinde tutunma ve canlılığını devam ettirme şansını azaltır.

Avantajları: Etkinliği yüksektir (%96) ve güvenlidir. Uygulandığında etkisi hemen başlar. Uzun süre etkilidir(5 yıllık,10 yıllık olanları vardır). Araç çıkarıldığında doğurganlık hemen geri döner.Cinsel ilişkiyi engellemez.

Spiral vücut için yabancı bir cisim olduğundan buna bağlı bir takım yan etkileri vardır. Cinsel yolla bulaşan hastalıkları engellemez. Enfeksiyonlara zemin hazırlar. Enfeksiyon olmasa bile normal akıntıda önemli bir artışa neden olur. Adet süresini ve kanama miktarını arttırır. Adet başlamadan önce ve bittikten sonra can sıkıcı lekelenme dönemleri olabilir. Spiral takıldıktan sonra adet sancısında da artma olur. Ayrıca spiral taşıyan bir kadında dış gebelik görülme olasılığı, taşımayan bir kadına göre çok daha yüksektir. Spiral yerinden oynayabilir, yılda bir kontrol ettirilmesi gerekir.

Doğum Kontrol İğneleri ve Deri Altı İmplantları

a) Aylık İğne: Doğum kontrol haplarındaki hormonları içerir. Sadece vücuda veriliş şekli farklıdır. Etki mekanizması ve yan etkileri doğum kontrol haplarının aynıdır. İçerik olarak doğum kontrol haplarının içindeki hormonları içerir. Ama vücuttan hemen atılmayan uzun etkili formülünden dolayı doğum kontrol hapını her gün almak zorunluyken iğneyi ayda bir yaptırmak yeterlidir. Adetin başlangıcından itibaren ilk 5 gün içinde uygulanmalıdır.24 saatten daha kısa zamanda etkisi başlar.

b)Üç Aylık İğne: Bazı hastalıklarda östrojen hormonunun alınması sakıncalıdır (diyabet, hipertansiyon, myom, lipidlerde bozukluk, sara hastalığı). Bu hastalıklara sahip kişiler doğum kontrol hapları ve aylık iğneleri kullanamayacakları için seçenek olarak progesteron içeren üç aylık iğneler geliştirilmiştir. Ayrıca 35 yaş üzeri sigara içenlerde de damar tıkanıklığı riskini arttırmayan üç aylık iğneler kullanılabilir. Süt veren anneler de doğum kontrol hapları ile sütleri kesileceği için üç aylık iğne kullanabilecek grubun içindedir.

Yan etkileri: düzensiz adet kanaması, kilo alma, karın ağrısı, şişkinlik ve gaz, memelerde hassasiyet, uzun süre kullanımla kemik erimesi. Bu yan etkilerden özellikle sonuncusu önemlidir. Bu yüzden 2 yıldan uzun kullanılmaması önerilmiştir. Bu yöntem bırakıldığında doğurganlığa geri dönüş 5-7 ay kadar sürebilir.

c)Deri altı İmplant: İmplantlar cilt altına yerleştirilen küçük plastik çubuklardır. Çubukların içindeki özel bir maddeye progesteron hormonu emdirilmiştir. Kolun üst iç kısmında cilt-altına yerleştirilir. Yerleştirildikten sonra cilt altına çok yavaş bir hızda progesteron salmaya başlar. Etkisi 3 yıl sürer. Yan etkileri ve etki mekanizması aynı üç aylık iğnedeki gibidir.

Öncelikli etkisi rahmin iç tabakasının iyice incelerek döllenmiş yumurtanın yerleşmesinin mümkün olmadığı bir ortam oluşturulmasıdır. Yani gebelik gerçekleşir fakat daha rahme yerleşmeden düşük gerçekleşir. Daha az orandaki etkileri ise yumurta gelişiminin engellenmesi, rahim ağzının spermlere geçirgenliğinin ortadan kalkması ve tüplerde döllenmiş yumurtanın hareketinin yavaşlatılması şeklindedir.

Yöntemin uygulanması ve çıkarılması için, eğitilmiş sağlık personeli gerekir. Uygulamanın her biri küçük cerrahi bir girişimdir. Derinin altından görülebilinir.Kilo artışına ve adet değişikliklerine neden olabilir.

Kadında Tüplerin Bağlanması(Tüp ligasyonu)

Kadınlarda cerrahi olarak doğurganlık özelliğinin geri dönüşümsüz olarak sona erdirilme işlemidir. Yumurtalıklar ile rahim arasında bulunan fallop tüplerinin iki taraflı olarak kapatılması(kesilmesi ve bağlanması) ile spermin yumurtalığa ulaşması engellenir. En etkili korunma yöntemlerinden biridir. Normalde çocuk sayısını tamamlamış kadınlara uygulanmaktadır. Herhangi bir nedenle tekrar çocuk sahibi olmak istendiğinde geri dönüşüm operasyonları yapılabilmektedir. Ama bazen bu operasyonlardan istenen sonuç alınamamakta ve tekrar çocuk sahibi olmak istendiğinde tüp bebek gerekebilmektedir. Batında küçük bir kesi ile veya laparaskopik olarak yapılabilen bir operasyondur. Tüplerin bağlanması bir daha kesinlikle çocuk sahibi olmayı istemeyen kadınlara uygulanır. Kadın ailesini tamamlamış olabilir veya hamilelik kadını ciddi hayati tehlike altında bırakacaksa uygulanır. Bunun için eşlerin kesin ve gönüllü kararı gerekir. Kadının cinsel yaşamı ve sağlığı açısından tehlikesi yoktur. Ancak ileriki dönemlerde pişmanlık duyulmaması için danışmanlık hizmeti gerekir.

Erkeklerde Vazektomi

Erkek yumurtalarında üretilen spermlerin taşındığı kanalların (vaz deferens) her iki tarafta kesilip bağlanmasıdır. Lokal uyuşturma(anestezi) ile yapılan bir girişimdir. Sperm hücreleri meni muhtevasının %2-4 ünü oluşturmaktadır. Vazektomi neticesinde meni içerisinde sperm hücreleri bulunmaz. Vazektomiden sonra sperm sayısının sıfırlanması için bir süre geçmesi gereklidir. Bir sene içerisinde geri dönüşüm operasyonları yapılabilir. Cinsel fonksiyon kaybı yapmaz.

Acil Doğum Kontrolü

Acil doğum kontrolü normalde korunma yöntemlerinden birini uygulamayan bir kadının korunmasız bir beraberlikten sonra 72 saat içinde uyguladığı bazı yöntemlerdir. İki çeşidi vardır. Birincisi yüksek doz hormon içeren tabletler almaktır. Diğer yöntem 72 saat içinde spiral taktırmaktır. Her iki yöntemde de bir gebeliğin oluştuğu varsayılır ve bir anlamda düşük yaptırılır.